Izba Pamięci Ziemi Mszczonowskiej

Odnośniki

Eksponat tygodnia - lato z historią

Zapałki wyprodukowane w mszczonowskiej zapałczarni - po lewej zapałki produkowane w latach 1919-1922, po prawej wytwarzane w latach 1923-1933
 
Z oficjalnych źródeł wynika, że fabryka zapałek w Mszczonowie istniała w latach 1879-1933. Data jej powstania wzbudza jednak pewne kontrowersje, gdyż w 1874 roku, a więc pięć lat wcześniej - w „Przeglądzie Guberni Warszawskiej” pojawiła się informacja o zapałczarni, która zatrudniała wtedy 15 osób i dawała roczną produkcję o wartości 5200 rubli. Według zapisu w gazecie, fabryka ta była pierwszym, ważniejszym zakładem przemysłowym Mszczonowa. Dyskutować też można nad tym, czy fabrykę we wczesnej fazie jej działalności rzeczywiście należy określać mianem „mszczonowskiej”, gdyż w 1894 roku w pozycji „Pamiatnaja Kniżka” jako miejsce jej lokalizacji podano wieś Józefpol, w gminie Radziejowice.
 
Na niemałe trudności natrafić także można podczas ustalania listy kolejnych właścicieli zakładu. Zapałczarnia pierwotnie należała do Ludwika Schellera. Za jego czasów produkowano w niej zapałki siarkowe i salonowe na sposób wiedeński. Już w 1894 roku odnotowano, że fabryka przeszła na jego spadkobierców, a następnie spłonęła. Dokładna data pożaru nie jest znana. W źródłach można natomiast znaleźć informację, że po długim okresie przestoju spowodowanym tą tragedią zakład wznowił działalność w 1910 roku i rozpoczął wtedy produkcję zapałek na sposób szwedzki. W tym czasie jego właścicielem była firma – Zakłady Przemysłowe „Mszczonów”, P. Czerski, L. Chmielewski i S-ka.
Jak wynika z artykułu „Mszczonów. Fabryka Zapałek”, zamieszczonego ok. 1920 roku w piśmie „Świat” oraz z opracowania „Przemysł i handel Królestwa Polskiego” A. R Soroki, wydanego w Warszawie, kolejnym właścicielem zapałczarni byli Z. Muśnicki i Spółka. Zarządzali nią do roku 1913. Następnie zapałczarnia prowadzona była pod szyldem „W. Nowakowski, P. Czerski i Spółka, Zakłady Przemysłowe „Mszczonów, będąc własnością spółki firmowo-komandytowej pod tą samą nazwą” (cyt. z artykułu „Mszczonów Fabryka Zapałek” zamieszczonego ok. roku 1920 w piśmie „Świat”). Od 1922 r. zapałczarnia przynależała do Zjednoczonych Polskich Fabryk Zapałek „Błonie”, „Mszczonów” i „Br. Stabrowscy” S. A. W 1925 roku zakład przejął Polski Monopol Zapałczany.
 
Zapałczarnia znana nie tylko w kraju
23 listopada 1916 roku, pod okupacją niemiecką, zapałczarnia wznowiła swoją produkcję. Wytwarzane wtedy zapałki miały na etykiecie napis: „NUR FÜR MILITÄR” („Nie dla wojny”). Produkcję prowadzono także zaraz po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jak wynika z relacji mieszkańców Mszczonowa, państwa Barbary i Bronisława Radkiewiczów, w okresie międzywojennym zakład został nawet powiększony, poprzez dostawienie nowych hal.
W porównaniu z okresem przedwojennym wzrosła także liczba zatrudnionych w nim osób. Autor mszczonowskiej monografii („Mszczonów. Dzieje miasta 1245-1989”) dr Jan Józefecki napisał w swym dziele: „Zatrudnienie zakładu mogło sięgać [. . . ] ponad 100 osób, skoro w dniu 23 lutego 1919 roku delegaci zakładu przybyli na obrady Mszczonowskiej Rady Delegatów Robotniczych i zażądali, aby przyjęto również ich delegatów wybieranych w proporcji: 1 delegat na 50 zatrudnionych. W innym miejscu wspomniano, że w wyborach brało udział 200 robotników fabryki zapałek”. L. Goldstein w „Naszym zrujnowanym Mszczonowie” napisał, że przed wybuchem II wojny światowej w zapałczarni pracowało aż 1200 osób na trzy zmiany. Wszystko jednak wskazuje na to, że jest to liczba przesadzona. W szczytowym okresie działalności, czyli ok. 1930 roku, zakład zatrudniał bowiem 800 pracowników. W tej liczbie ponoć tylko osiem osób było pracownikami umysłowymi, a reszta zajmowała się produkcją. W tym czasie dyrektorem zapałczarni był jej były właściciel Piotr Czerski. Funkcję dyrektora powierzono mu zaraz po upaństwowieniu zakładu.
 
Rozbudowa opisana w „Świecie”
Dr Jan Józefecki przekazał Izbie Pamięci Ziemi Mszczonowskiej kopię artykułu „Mszczonów. Fabryka Zapałek” z magazynu „Świat” (wydanego 25 marca 1922 r.), w którym opisana jest uroczystość oddania do użytku nowo pobudowanego pawilonu zapałczarni. Jak z niego wynika, było to prawdziwe święto dla całego miasta. Ceremonię poświęcenia pawilonu poprzedziła Msza Święta, odprawiona w kościele parafialnym przez ówczesnego proboszcza ks. dziekana Zakrzewskiego. Uczestniczyli w niej „robotnicy fabryki, personel urzędniczy, współwłaściciele, prasa i grono gości”.
Po nabożeństwie udano się do nowo pobudowanego pawilonu. Tam wszystkich przybyłych przywitał w imieniu załogi starszy mechanik Szynkiewicz, który wygłosił krótkie przemówienie. Następnie dwie robotnice wręczyły chleb i sól rodzicom chrzestnym zakładu, którymi byli pani Nowakowska i pan Czerski. Po dokonaniu poświęcenia obiektu przez dziekana Zakrzewskiego, goście zostali podzieleni na grupy i udali się na zwiedzanie fabryki.
W przywoływanym artykule podano, że po rozbudowie fabryka mogła zatrudniać 300 osób. Wcześniej liczba robotników wynosiła 250. Na wyposażeniu zakładu były nowoczesne – jak na tamte czasy - maszyny Ideal, „którym podaje się patyczki, a odbiera gotowe zapałki”. Maszyny umożliwiały produkcję na poziomie 500 000 pudełek dziennie. Były one sprzedawane nie tylko na rynku krajowym, ale trafiały także na eksport.
Jeszcze przed rozbudową mszczonowska zapałczarnia była postrzegana jako ważny obiekt przemysłowy na skalę nie tylko regionu, ale i całej Polski. Niestety, dynamicznie rozwijającą się fabrykę często nękały pożary. Jak wynika z relacji mszczonowianki Stanisławy Jackowskiej, wybuchały one podczas rozruchów automatycznych linii produkcyjnych, zamontowanych podczas rozbudowy zakładu.
Właściciele fabryki znani byli ze swojego zaangażowania w sprawy miejskie. Szczególnie rodzina Czerskich zapisała się złotymi zgłoskami w międzywojennej historii Mszczonowa. Zapałczarnia gwarantowała mieszkańcom dobrą pracę za godziwą płacę. Jej pracownicy byli objęci opieką medyczną. Przychodnia zakładowa znajdowała się w wybudowanym z czerwonej cegły, parterowym budynku, który stoi do dziś przy ulicy Sienkiewicza (nr 32). Państwo Czerscy sponsorowali też wiele miejskich przedsięwzięć. Z ich finansowego wsparcia korzystało m.in. mszczonowskie gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
 
Czy dlatego zlikwidowano zakład?
Fabryka zapałek w Mszczonowie została zamknięta w 1933 roku. Stało się to podobno na skutek nacisków szwedzko-amerykańskiego koncernu, posiadającego w Polsce w tym czasie monopol na produkcję zapałczaną. Maciej Twardowski, publicysta „Życia Żyrardowa” w jednym ze swoich tekstów napisał, że od zamknięcia mszczonowskiej zapałczarni uzależniano ponoć udzielenie Polsce kredytu.
Tekst opracował Piotr Dymecki

« wstecz

Kalendarz historyczny

«listopad 2020»
P W Ś C P S N
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30

Wsparli nas

Odwiedź nas - zapraszamy!

WSTĘP WOLNY

W sprawie zwiedzania prosimy o wcześniejszy kontakt.

 

IZBA PAMIĘCI ZIEMI MSZCZONOWSKIEJ

Aleksandra Kacprzak - tel. 667 841 959

Barbara Gryglewska – tel. 531 997 560

mail: ipzm@izba.mszczonow.pl

IZBA PAMIĘCI RODZINY MAKLAKIEWICZÓW

Magdalena Podsiadły - tel. 605 869 094

Aleksandra Kacprzak - tel. 667 841 959

mail: izba.maklakiewicz@gci.mszczonow.pl

 

W sprawach pilnych prosimy o kontakt

z Gminnym Centrum Informacji w Mszczonowie

tel: 46 857 30 71

Skontaktuj się z nami

Izba Pamięci Ziemi Mszczonowskiej

96-320 Mszczonów, ul. Warszawska 23

mail: ipzm@izba.mszczonow.pl

Aleksandra Kacprzak - 667 841 959

Barbara Gryglewska - 531 997 560

Izba Pamięci Rodziny Maklakiewiczów
 
96-320 Mszczonów, ul. Kościuszki 1
 
tel.: 605 869 094
 
mail: izba.maklakiewicz@gci.mszczonow.pl

Archiwalia Izby Pamięci

Copyright Izba Pamięci Ziemi Mszczonowskiej 2012. Wszelkie prawa zastrzeżone.